Ποιοι είναι οι πιο επιτυχημένοι έλληνες ποδοσφαιριστές στην Ευρώπη;

Και μόνο από τον τίτλο καταλαβαίνετε ότι ήρθε η ώρα να μπουν επιστημονικές βάσεις σε μια συζήτηση καφενείου. Και συγκεκριμένα στο ποιος είναι ο ποδοσφαιριστής με την πιο επιτυχημένη καριέρα στην Ευρώπη.

Για να ποσοτικοποιήσουμε την απάντηση στηριχτήκαμε (εγώ και η ομάδα μου) σε μια σειρά από παραδοχές. Καταρχήν: τι σε κάνει επιτυχημένο ποδοσφαιριστή; η απάντηση φαίνεται προφανής: οι τίτλοι που έχεις κερδίσει στην καριέρα σου. Αλλά αν ήταν τόσο απλό, απλά θα αριθμούσαμε τους τίτλους του καθενός. Άρα έχει σημασία και το ΠΟΥ κατέκτησες τους τίτλους αυτούς: στην Κύπρο ή στην Premier League. Για να μην σας κουράζω, χωρίσαμε τα πρωταθλήματα της Ευρώπης σε

• εξόχως σημαντικά (Αγγλία, Ιταλία, Ισπανία, Γερμανία, Γαλλία)
• σημαντικά (Ολλανδία, Πορτογαλία, Σκωτία)
• δευτερεύοντα (Τουρκία, Ρουμανία, Βέλγιο κλπ)
• ελληνικά (Ελλάδα, Κύπρος)

Στην πρώτη κατηγορία (Αγγλία, Ιταλία, Ισπανία, Γερμανία, Γαλλία) δίνουμε

• 12 βαθμούς για πρωτάθλημα
• 7 β. για κύπελλο
• 5 για League Cup
• 3 για κάθε χρόνο παρουσίας
• 3 β. μπόνους για νταμπλ

Στη 2η κατηγορία (Ολλανδία, Πορτογαλία, Σκωτία)

• 8 βαθμούς για πρωτάθλημα
• 5 β. για κύπελλο
• 3 για League Cup
• 3 για Super Cup
• 2 για κάθε χρόνο παρουσίας
• 2 β. μπόνους για νταμπλ

Για παρουσία στα υπόλοιπα πρωταθλήματα 1 βαθμό ανά έτος.
Στα ελληνικά:

• 1,5 βαθμοί για πρωτάθλημα
• 1 β. για κάθε είδους κύπελλο

Για κατάκτηση Champions League δίνουμε 18 βαθμούς και για Διηπειρωτικό 10 βαθμοί.

Με την εθνική ομάδα:

• 6 βαθμοί για συμμετοχή σε τελικά Euro
• 7 βαθμοί για συμμετοχή σε τελικά Moυντιάλ
• +10 βαθμοί για κατάκτηση Euro ;)

Επίσης δίνονται βαθμοί για ατομικές διακρίσεις κατά περίπτωση όπως Καλύτερος ποδοσφαιριστής στο Euro, Χρυσό παπούτσι, 1ος σκόρερ Bundesliga, Παίκτης της χρονιάς για την ομάδα του. Οι φιναλίστ σε οποιοδήποτε κύπελλο και οι παρουσίες στη Β' κατηγορία παίρνουν το ένα τέταρτο των αντίστοιχων βαθμών.

Μετά από όλα αυτά, ιδού η κατάταξη:

1. Χαριστέας Άγγελος 95,75
2. Γιαννακόπουλος Στέλιος 52,5
3. Καραγκούνης Γιώργος 51
4. Σεϊταρίδης Γιούρκας 49
5. Μαχλάς Νίκος 45,5
6. Κυργιάκος Σωτήρης 44,5
7. Αμανατίδης Γιάννης 42
8. Μπασινάς Άγγελος 40,75
9. Ζαγοράκης Θοδωρής 40,25
10. Γκέκας Φάνης 39
11. Nταμπίζας Νίκος 38,5

12. Τσάρτας Βασίλης 36 
13. Βρύζας Ζήσης 30,25
14. Σαμαράς Γιώργος 29
15. Κατσουράνης Κώστας 27,5
16. Παπασταθόπουλος Σωκράτης 25
17. Ταυλαρίδης Στάθης 24
18. Ζήκος Άκης 23,5
19. Αναστασίου Γιάννης 18
20. Ελευθερόπουλος 15

Ο Άγγελος Χαριστέας είναι λοιπόν με διαφορά ο πιο επιτυχημένος ευρωπαϊκά έλληνας ποδοσφαιριστής. Δεν έχει χάσει τουρνουά με την εθνική και έχει πάρει νταμπλ στη Γερμανία με τη Werder το 2004, ενώ έχει πάει σε ακόμη 2 τελικούς κυπέλλου: το 2009 το έχασε με τη Bayer Leverkusen ενώ το 2011 το κατέκτησε με τη Schalke. Έχει ακόμη ένα κύπελλο κι ένα Super Cup Ολλανδίας το 2006 με τον Ajax, ενώ έχει παίξει ακόμη σε Feyenoord, Nurnberg, Arles (Γαλλία).

Eπιδράσεις των ναπολεόντειων μεταρρυθμίσεων και πολέμων στη φυσιογνωμία της σύγχρονης Ευρώπης

το παρακάτω κείμενο γράφτηκε ως εργασία στη σχολή Ευρωπαϊκού Πολιτισμού του ΕΑΠ.

Εισαγωγή

Η Γαλλική επανάσταση υπήρξε μια ιδεολογική βόμβα στα θεμέλια των απολυταρχικών κρατών του τέλους του 18ου αιώνα. Υπήρξε όμως και κάτι πολύ περισσότερο: το θεμέλιο της ιδεολογίας των σύγχρονων κρατών. Οι ιδέες της Γαλλικής επανάστασης ταξίδεψαν στο χρόνο, αλλοιώθηκαν, τροποποιήθηκαν αλλά υπήρξαν η βάση της έρευνας της σύγχρονης πολιτικής επιστήμης. Άφησαν δηλαδή το στίγμα τους μέχρι τις μέρες μας.

Ο Ναπολέων Βοναπάρτης βρήκε έτοιμο το ιδεολογικό υπόβαθρο και το όραμα πάνω στο οποίο, ορθολογικά σκεπτόμενος, προσπάθησε να δημιουργήσει ένα αποτελεσματικό και σύγχρονο κράτος. Οι μεταρρυθμίσεις που επέφερε ή επέβαλλε ήταν αυτό που θεωρούσε πολιτική προσέγγιση στην ιδεολογική θεωρία της Επανάστασης. Για αυτό το λόγο ο διαχωρισμός των Ναπολεόντειων μεταρρυθμίσεων από τις μεταβολές που επέφερε η γαλλική επανάσταση, όντας συγκαλυμμένες,  χρήζει ιδιαίτερης προσοχής. 

Το λεπτό αυτό ζήτημα γίνεται ακόμη πιο δυσδιάκριτο όταν καλούμαστε να ξεχωρίσουμε την επίδραση που αυτό διατηρεί στις μέρες μας. Το να δεχτούμε ή όχι την επιρροή ενός ιστορικού γεγονότος στις σύγχρονες κοινωνίες αποτελεί από μόνο του ένα πρωτόλειο πρόβλημα. Στα μέτρα αυτής της εργασίας θα δεχτούμε ως επίδραση στη φυσιογνωμία των σύγχρονων κρατών το μεταρρυθμιστικό άλμα που κάνει μια κατάσταση να προσομοιάζει περισσότερο σε αυτές που βιώνουν οι σύγχρονες κοινωνίες παρά στις προγενέστερες του άλματος καταστάσεις.

 

Μεταρρυθμίσεις που επέζησαν ως και σήμερα

Το 1812 ο Ναπολέων μοιάζει με απόλυτο κυρίαρχο της Ευρώπης. Η Γαλλία έχει απορροφήσει το Βέλγιο, τις Κάτω Χώρες, τη Βενετία, τις δαλματικές ακτές και το βασίλειο της Γένοβας. Η Ισπανία, η πρώην Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η Ελβετία, η Πολωνία και τα ιταλικά κρατίδια ανήκουν στη σφαίρα της ναπολεόντειας επιρροής. Η Πρωσία, η Αυστροουγγαρία, η Δανία και η Σουηδία αποτελούν αναγκαστικούς συμμάχους της. Οι μόνοι χριστιανοί που διατηρούν την ανεξαρτησία τους είναι οι Βρετανοί και οι Ρώσοι. 

Εικόνα 1: Η Ευρώπη το 1812

Μέσα σε αυτό το γαλλικό «μεγαλείο» οι στρατιές του Ναπολέοντα έχουν γνωρίσει όλα τα μήκη και πλάτη της Ευρώπης, φορείς μιας νέας ιδεολογίας που εξαπλώνεται ταχύτατα. Στις τρίχρωμες στολές των Γάλλων στρατιωτών οι λαοί της Ευρώπης βλέπουν την απελευθέρωση από την απολυταρχική εξουσία των βασιλικών οίκων και την ελπίδα για ισονομία και ισότητα. Η διάψευση θα έλθει γρήγορα αλλά ο σπόρος της αδελφοσύνης κάθε έθνους, έχει φυτρώσει στη σκέψη των ευρωπαϊκών λαών. Οι λαοί συνειδητοποιούν πως έχουν πολύ περισσότερα να διεκδικήσουν από ένα κοινό τύρρανο. Στο πρόσωπο κάθε συμπατριώτη βλέπουν πια έναν εταίρο στο κοινό όραμα και, ίσως, στον κοινό αγώνα. Είναι, αν όχι η γένεση, η σύλληψη του εθνικισμού.

Έχοντας τελειώσει το σχολείο στη Γαλλία και αποφοιτήσει από την στρατιωτική ακαδημία στο Παρίσι, ο Ναπολέων ενδιαφέρεται για την ιστορία, τη νομική και τα μαθηματικά και ευελπιστεί σε μια ακαδημαϊκή καριέρα. Με αυτό το ακαδημαϊκό υπόβαθρο ο προχωρεί το εκπαιδευτικό πρόγραμμα δωρεάν και υποχρεωτικής εκπαίδευσης του Ροβεσπιέρου[1] ένα βήμα παραπέρα:  ιδρύει λύκεια σε κάθε μεγάλη γαλλική πόλη και παιδαγωγική ακαδημία στο Παρίσι. Λύκεια τα οποία πρέπει «να ενσταλάξουν στους μαθητές τους την αγάπη για την τάξη, το αίσθημα του καθήκοντος και το σεβασμό της εξουσίας»[2]. Όπως στις περισσότερες μεταρρυθμίσεις του, δεν ξεχνά να θέσει τα νέα ιδρύματα κάτω από τον κρατικό έλεγχο: στη συγκεκριμένη περίπτωση με τη μορφή ενός εθνικού πανεπιστημίου. Το ίδιο πανεπιστήμιο θα ελέγχει ακόμη τις στρατιωτικές και τεχνικές σχολές. Οι αλλαγές στη δημόσια εκπαίδευση θα επηρεάσουν αποφασιστικά τη δημόσια εκπαίδευση στη σύγχρονη Ευρώπη.

Ίσως όχι μεταρρύθμιση αλλά σίγουρα καινοτομία είναι η απόφαση του Ναπολέοντα να θέσει την έγκριση του συντάγματος του 1799 υπό την κρίση του λαού με δημοψήφισμα. Αν και το σύνταγμα τελικά εγκρίνεται με φανερή ψηφοφορία[3], είναι μια πρωτοφανής πολιτική χειρονομία. Πολλοί ηγέτες θα νομιμοποιήσουν τις αποφάσεις τους πάνω σε τέτοια δημοψηφίσματα στις επόμενες δεκαετίες ως και σήμερα.

Η σημαντικότερη όμως και πιο διακριτή Ναπολεόντεια μεταρρύθμιση αφορά τη διοίκηση και αυτό που σήμερα αποκαλούμε «κρατικό μηχανισμό». Ο συνειδητός συγκεντρωτισμός της εξουσίας μέσα από τα κατάλληλα εργαλεία υπήρξε το έναυσμα για τη δημιουργία των σύγχρονων γραφειοκρατικών κρατών «με την έννοια μιας κεντρικής διοίκησης που εφαρμόζει με ενιαίο τρόπο κοινούς νόμους για όλους τους πολίτες σε ολόκληρη την επικράτεια»[4]. Νομάρχες, υπονομάρχες και δήμαρχοι δεν αντιπροσωπεύουν πλέον αυτούς τους οποίους διοικούν αλλά το κράτος[5]. Οι δημόσιοι υπάλληλοι διορίζονται «με αξιολογικά κριτήρια, ανεξάρτητα από την πολιτική τους τοποθέτηση ή την κοινωνική προέλευση»[6]. Η μεταρρύθμιση ξεκινά με μια σημαντική αλλαγή: το διορισμό μόνιμων υπαλλήλων ως εφόρων.

Η αξιοκρατία στις δημόσιες θέσεις είναι μια πραγματικά επαναστατική έμπνευση του Ναπολέοντα και το ζητούμενο σε όλες τις μετέπειτα κυβερνήσεις ανά την υφήλιο ως και σήμερα. Η αξιοκρατία επιδρά τονωτικά στην προσπάθεια εθνικής συμφιλίωσης όλων των πολιτικών δυνάμεων αφού είναι εμφανής ακόμη και στα υψηλότερα στρώματα της ιεραρχίας. Είναι όμως και κάτι ακόμη: το επιστέγασμα της νίκης της αστικής τάξης απέναντι στην παλιά Ευρώπη. Πλέον η αξία υπερτερεί της καταγωγής.

Στην κορυφή της πυραμίδας της κρατικής μηχανής βρίσκεται η άμυνα. Στα σχέδια του Ναπολέοντα σημαντική παράμετρος αποτελεί το αξιόμαχο του γαλλικού στρατού. Η υποχρεωτική θητεία εξακολουθεί να ισχύει αλλά ο στρατός λειτουργεί πλέον σε επαγγελματικά πλαίσια. Ιδρύεται σχολή εκπαίδευσης των αξιωματικών του στρατού και του ιππικού και –το κυριότερο- καταργούνται τα προνόμια των ευγενών και προωθείται και εδώ η αξιοκρατία. Πλέον κάθε ικανός πολίτης μπορεί να γίνει αξιωματικός και να αναρριχηθεί στην ιεραρχία.

Σημαντική τομή στη γαλλική πολιτεία αλλά και στην ιστορία των σχέσεων εκκλησίας – κράτους είναι η υπογραφή του κονκορδάτου του 1801 μεταξύ του Ναπολέοντα και του πάπα Πίου του Ζ’. Με τη συμφωνία ο πάπας αναγνωρίζει τον κοσμικό χαρακτήρα της γαλλικής πολιτείας, τον ορισμό των Γάλλων ιεραρχών από τον Πρώτο Ύπατο της χώρας ενώ τη μισθοδοσία των κληρικών αναλαμβάνει το κράτος. Η συμφωνία είναι μέρος της εθνικής συμφιλίωσης που οραματιζόταν ο Ναπολέων για τους Γάλλους αλλά, σε συνδυασμό με τη θέσπιση της ανεξιθρησκίας, και της εκκοσμίκευσης του κράτους.

Στη δικαιοσύνη, ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα της ναπολεόντειας διοίκησης και το μεγαλύτερο κατά τον ίδιο το Ναπολέοντα είναι ο αστικός κώδικας. Ο αστικός κώδικας, ή ναπολεόντειος κώδικας όπως έμεινε στην ιστορία, αντανακλά τις αρχές της νομικής ισότητας και του ατομικισμού που πηγάζουν στην επανάσταση ενώ εμπεριέχονται βασικές αρχές της όπως η προστασία της περιουσίας, της μισθωτής εργασίας, της ελεύθερης αγοράς και η απαγόρευση της ισόβιας μίσθωσης εργασίας. Ταυτόχρονα επιτυγχάνεται η κωδικοποίηση του συστήματος είσπραξης των φόρων με συνέπεια τη δυνατότητα σύνταξης οικονομικών προϋπολογισμών και τον περιορισμό της σπειροειδούς ανάπτυξης του πληθωρισμού[7].

Ναπολεόντειοι πόλεμοι

Οι πόλεμοι που διεξήγαγε η Γαλλία κατά τη Ναπολεόντεια διακυβέρνηση επηρέασαν το σύνολο των ευρωπαϊκών χωρών και  όχι μόνο τα κράτη που προσαρτήθηκαν ή που κατέληξαν βασίλεια κάποιου συγγενή του αυτοκράτορα. Πέρα από τις άμεσες επιδράσεις που είχε η στρατιωτική δυναμική των επεμβάσεων και η πολιτική της συνέχεια, οι λαοί της Ευρώπης γνώρισαν τα αγαθά της ελευθερίας και της ισότητας και ένιωσαν για πρώτη φορά φορείς μιας πατριωτικής συνείδησης που τους παρότρυνε να οργανωθούν και να διεκδικήσουν. Η αρχή της κυριαρχίας του έθνους, αν και ποδοπατήθηκε βάναυσα από τις στρατιές του Βοναπάρτη, επικαλέστηκε και διαδόθηκε από τον ίδιο το Ναπολέοντα. Αποτέλεσε τη νέα νομιμοποιό βάση της εξουσίας εγκαινιάζοντας μια νέα εποχή στα πολιτικά πράγματα της Ευρώπης[8]. Το έθνος εμφανίζεται για πρώτη φορά ως «εθελούσια συσσωμάτωση ανθρώπων που αναγνωρίζουν ότι ανήκουν σε μία κοινότητα και αποφασίζουν να ζήσουν μαζί»[9].

Ήδη από το 1792 η γαλλική εθνοσυνέλευση διακηρύττει ότι, «στο όνομα του γαλλικού έθνους, θα προσφέρει αλληλεγγύη και συνδρομή σε όλους τους λαούς που θα θελήσουν να ανακτήσουν την ελευθερία τους»[10]. Είναι μια νομιμοποίηση του παρεμβατισμού που θα ακολουθήσει ο Ναπολέων και που συνεχίζει να βρίσκει μιμητές στις μέρες μας.

Σε όλες τις υπό γαλλική επιρροή χώρες ο Ναπολέων εισάγει «ένα προσεκτικά οργανωμένο σχέδιο διοίκησης, βασισμένο στην ελεύθερη αξιοποίηση προικισμένων ατόμων, την ισότητα μπροστά στο νόμο και την κατάργηση των παλαιών εθίμων και προνομίων»[11]. Το καθεστώς εφαρμόζει στα νέα κράτη νέα συντάγματα, προωθεί την εγκαθίδρυση πολιτικής ισότητας και θρησκευτικής ελευθερίας, την κωδικοποίηση των νόμων, την κατάργηση των φεουδαλικών δικαστηρίων και των συντεχνιών. Βέβαια, το μέγεθος των αλλαγών επηρεάζεται αναγκαστικά από τις συνθήκες υποδοχής και υποτέλειας της κάθε χώρας.

Έτσι, στα γερμανικά κράτη εισάγεται ο αστικός κώδικας και στην Πρωσία καταργείται η δουλοπαροικία και τα συντεχνιακά προνόμια. Στην Ιταλία διακηρύσσονται τα ανθρώπινα δικαιώματα ενώ τα εκκλησιαστικά και αριστοκρατικά προνόμια καταργούνται σχεδόν ολοσχερώς. Δημιουργούνται οι συνθήκες σύγκρουσης των φοβισμένων συντηρητικών με μια νέα γενιά φιλελεύθερων[12] ενώ τα πατριωτικά συναισθήματα εξαπλώνονται. Η συνέπεια θα είναι καταλυτική για τις δύο αυτές χώρες αλλά και τον ευρωπαϊκό χάρτη. Aκόμη και σε χώρες εκτός της άμεσης γαλλικής επιρροής ο άνεμος της αλλαγής είναι αισθητός: στη Σουηδία το σύνταγμα του 1809 περιορίζει τα μοναρχικά δικαιώματα ενώ στη Δανία ο διαφωτισμός φέρνει απελευθέρωση των δουλοπάροικων, πολιτικά δικαιώματα στους Εβραίους, ελεύθερο εμπόριο και ελευθερία του τύπου.[13]

Λίγες όμως μεταρρυθμίσεις του Ναπολεόντειου οικοδομήματος θα εξακολουθήσουν να ισχύουν μετά την Έλβα. Το τι και πως τελικά επιζεί δεν είναι ευδιάκριτο. Πολύ συχνά, «η νομική μεταρρύθμιση, επαναστατική για τις κοινωνίες που είναι ακόμη προσηλωμένες στις παλιές οικονομικές τους δομές, φαίνεται σαν ένα απαραίτητο και δειλό βήμα προς τα εμπρός για τις χώρες που συνταράσσει η τεχνολογική επανάσταση»[14]. Σίγουρα όμως οι μεταρρυθμίσεις αυτές θα επιζήσουν στη σκέψη αυτών που τις έζησαν και αυτό θα αποδειχτεί περισσότερο σημαντικό.

Επίλογος

Η γαλλική επανάσταση έφερε στο προσκήνιο κοινωνικές δυνάμεις που αποτελούσαν κομπάρσους της ευρωπαϊκής ιστορίας. Με τη συμβολή των ναπολεόντειων πολέμων προώθησε μεταρρυθμίσεις σε όλη την ήπειρο όπως τη συγκεντρωτική διοίκηση, την εκκοσμίκευση της κοινωνίας, τον εκσυγχρονισμό και  τη φιλελευθεροποίηση της οικονομίας, τη συγκρότηση εθνικού-αστικού κράτους. Η κεντρική διοίκηση εφαρμόζει κοινούς νόμους για όλους, καταργεί τη δουλοπαροικία και τα φεουδαρχικά προνόμια και καταγράφει σειρά από καινοτομίες: αστικός κώδικας, δεκαδικό σύστημα, ενοποίηση μέτρων και σταθμών, οργάνωση εθνικού στρατού, αναμόρφωση της παιδείας.

Στο ιδεολογικό επίπεδο, οι ατομικές ελευθερίες και τα δικαιώματα του πολίτη έγιναν εφεξής μόνιμο αντικείμενο πολιτικής διαμάχης. Θέματα όπως το δικαίωμα των εθνών για αυτοδιάθεση και ο διαχωρισμός εκκλησίας κράτους τέθηκαν υπό συζήτηση ενώ αναπτύχθηκαν ιδέες και κινήματα όπως ο φιλελευθερισμός, ο εθνικισμός και κοινωνικός ριζοσπαστισμός. Μετά τη ναπολεόντεια Ευρώπη «οι τρεις έννοιες – ελευθερία, ισότητα, εθνικότητα – δεν είναι πια απλώς ιδέες˙ ως νόμοι και ως νέος τρόπος θεώρησης της ζωής, παρέμειναν στο κέντρο της ευρωπαϊκής πραγματικότητας»[15].

---

[1] Κολιόπουλος Ι.Σ., Νεώτερη ευρωπαϊκή ιστορία 1789 – 1945, Εκδ. Βάνια, Θεσσαλονίκη 1998, σ. 40

[2] Berstein S. και Milza P., Ιστορία της Ευρώπης, Τόμος 1, Εκδ. Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1997, σ.503

[3] Το ποσοστό έγκρισης ήταν 99,95%! (Burns E., Ευρωπαϊκή ιστορία, Εκδ. Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1988, σ.325)

[4] Ράπτης Κ., Γενική ιστορία της Ευρώπη, Τόμος Β, Εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 2000, σ.39

[5] Berstein S. και Milza P., Ιστορία της Ευρώπης, Τόμος 1, Εκδ. Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1997, σ.502

[6] Κολιόπουλος Ι.Σ., Νεώτερη ευρωπαϊκή ιστορία 1789 – 1945, Εκδ. Βάνια, Θεσσαλονίκη 1998, σ.48

[7] Burns E., Ευρωπαϊκή ιστορία, Εκδ. Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1988, σ.326

[8]  Blanning T.C.W., Ιστορία της Ευρώπης, Εκδ. Τουρίκης, Αθήνα 2009, σ.36

[9] Berstein S. και Milza P., Ιστορία της Ευρώπης, Τόμος 1, Εκδ. Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1997, σ.520

[10] Livet G. και Mousnier R., Γενική ιστορία της Ευρώπης, Τόμος 5, Εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 1990, σ.78

[11] Burns E., Ευρωπαϊκή ιστορία, Εκδ. Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1988, σ. 329

[12] Davies N., Europe A history, Eκδ. Pimlico, Nέα Υόρκη 1997, σ.731

[13] Στο ίδιο, σ.739

[14] Livet G. και Mousnier R., Γενική ιστορία της Ευρώπης, Τόμος 5, Εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 1990, σ.43

[15] Burns E., Ευρωπαϊκή ιστορία, Εκδ. Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1988, σ. 334

Θεωρίες συνωμοσίας

Σε όλη μου τη ζωή με έλκυε η λογοτεχνία του φανταστικού και ιδιαίτερα της επιστημονικής φαντασίας. Ήμουν πολύ μικρός όταν διάβασα ένα βιβλίο που εξηγούσε πως οι αναλογίες των μεγεθών κατασκευής της πυραμίδας του Χέοπα οδηγούν στις αναλογίες αιώνιων αληθειών του σύμπαντος, όπως ο λόγος της απόστασης γης - σελήνης προς την απόσταση γης - ήλιου κλπ (πολύ αργότερα, κάποιος Γάλλος έγραψε ένα βιβλίο για τις αιώνιες αλήθειες των αναλογιών των μεγεθών ενός περιπτέρου!). Βέβαια, εκείνο το βιβλίο που με σημάδεψε περισσότερο ήταν για την κρυφή πλευρά της σελήνης. Το βιβλίο, γραμμένο τη δεκαετία του '50 μάλλον, εξηγούσε με πειστικά (για την ηλικία μου) επιχειρήματα συνεπικουρούμενα από διαστρεβλωμένα ή ψεύτικα αποδεικτικά στοιχεία, ότι στην πραγματικότητα στην κρυφή πλευρά της σελήνης υπάρχει μια πόρτα για το εσωτερικό της. Η ίδια η σελήνη αποτελεί βάση εξωγήινων.

Το βιβλίο αυτό με σημάδεψε γιατί, αντιπαρερχόταν με πολύ πειστικό τρόπο μια αλήθεια που, ζώντας στο 1980, ήξερα καλύτερα από το συγγραφέα: η κρυφή πλευρά της σελήνης είχε φωτογραφηθεί! είχαμε ήδη πάει εκεί! Κι όμως: αν ζούσα 30 χρόνια νωρίτερα θα ήμουν σίγουρα οπαδός της θεωρίας. Αυτή η ιστορία ήταν η πρώτη που με δίδαξε πως υπάρχουν βιβλία, αντικείμενα δηλαδή που στο μυαλό μου τότε αποτελούσαν την πηγή της αληθινής γνώσης, που γράφουν... - πως να το πω - παπαριές. Και τις κάνουν να φαίνονται εξωτικά όμορφες.

Στα επόμενα χρόνια η διαδικασία απομυθοποίησης των θέσφατων από τα οποία περιτρυγυριζόμουν έφτασε στο μεγαλύτερο βαθμό. Η δημοκρατία δεν είναι σίγουρα το καλύτερο πολίτευμα. Η Νέα Δημοκρατία δεν αποτελείται από τίμιους και εργατικούς έλληνες. Η ΑΕΚ δεν είναι αλλά μάλλον δεν υπήρξε και ποτέ (πλην κάποιων ευτυχισμένων μικρών περιόδων) η καλύτερη ομάδα στην Ελλάδα. Η μόνη μου διέξοδος υπήρξε ο επιστημονικός ορθολογισμός. Η λογική δηλαδή που δεν αναπτύσσεται μόνο στο δικό μου μυαλό και "πιστεύει" σε θεωρίες αλλά αυτή που επικυρώνεται μέσα από την επιστημονική διαδικασία της οικοδόμησής της πάνω σε ελέγξιμα και μετρήσιμα μεγέθη.

Το ενδιαφέρον μου για τα παραπάνω αναζωπυρώθηκε την τελευταία δεκαετία από τις θεωρίες συνομωσίας που μου έρχονται σωριδον καθημερινά στο μέιλ μου. Κορυφώθηκε όμως στην παρούσα οικονομική κρίση. Ο καθένας είχε μια θεωρία για το πως οι αμερικάνοι (που δε θέλουν το ευρώ), οι τραπεζίτες (που καταστρέφουν χώρες για πλάκα), οι εβραίοι (που εκ γενέσεως αντιπαθούν τους έλληνες), η Goldman Sacks (που είναι γαμάτη γιατί συνδιάζει τα δύο προηγούμενα), ο Παπανδρέου (που έχει αμερικανική υπηκοότητα και πολωνέζα γιαγιά), ο Καραμανλής (που είναι ένας παχύσαρκος, λαίμαργος, τεμπέλης πορωμένος με το Playstation) θέλουν να καταστρέψουν την Ελλάδα.

Ερευνώντας τόσες πολλές θεωρίες κατέληξα σε έναν απλό και σύντομο κανόνα: αν η απλή εξήγηση των πραγμάτων σου δίνει μια λογική απάντηση, τότε δεν υπάρχει κανένας λόγος να ψάξεις για άλλη. Όπως αν είναι ανοιχτά τα Τέμπη δεν ψάχνεις για παρακαμπτήριο από Λάρισα για Κατερίνη. Παράδειγμα: Γιατί ο Καραμανλής έχασε τις εκλογές; Δεν ήταν καλή η κυβέρνηση ή μήπως τον φάγανε οι Αμερικάνοι επειδή τά 'κανε πλακάκια με τους Ρώσους;

Πρώτη θεωρία: 1. είναι λογικό να υποθέσουμε ότι η συμφωνία της ελληνικής κυβέρνησης με τη ρωσική για τον αγωγό Mπουργκάς - Αλεξανδρούπολη αποτέλεσε πλήγμα για τις αμερικανικές εταιρείες που σχεδιάζουν να φέρουν καύσιμα στη Ευρώπη μέσω Τουρκίας.
2. Η αμερικανική κυβέρνηση σχεδόν "δουλεύει" για τις μεγάλες ενεργειακές αμερικανικές εταιρείες και θα ήθελε να μην εφαρμοστεί η συμφωνία.
3. Θα ήταν λογικό να αναθέσει στη μυστική της υπηρεσία το σχεδιασμό για την ανατροπή της κυβέρνησης. Αυτό θα μπορούσε να συμβεί είτε με την εξάλειψη του Καραμανλή (δολοφονία), είτε με τον εκβιασμό (θα σου σκοτώσουμε την οικογένεια - ο Καραμανλής κάνει μια θεαματική τελευταία εκλογική αναμέτρηση όπου χάνει με αυτογκόλ), είτε με την χρηματοδότηση όλων εκείνων των φωνών που μπορούν να επηρρεάσουν τα πλήθη κάνοντας το Βατοπαίδι, ΒΑΤΟΠΑΙΔΙ.
4. Είναι επίσης λογικό να θεωρήσουμε πως η CIA έχει τα μέσα είτε να στρατολογήσει δημοσιογράφους που εν γνώση τους θα στηρίζουν τα αμερικανικά συμφέροντα (5. είναι γνωστό ότι υπάρχει μεγάλη διαφθορά στην Ελλάδα - και μάλιστα στους δημοσιογράφους), είτε εμμέσως μέσω χρηματοδοτικών πηγών που χάνονται σε κάποιες όφσορ εταιρείες.

Δεύτερη θεωρία: 1. Η κυβέρνηση Καραμανλή υπήρξε μια μέτρια ελληνική κυβέρνηση η οποία άντεξε το μέσο όρο αντοχής όλων των ελληνικών κυβερνήσεων της μεταπολίτευσης: δύο θητείες.

Και οι δύο θεωρίες στηρίζονται σε λογικά μεν, συζητήσιμα δε, επιχειρήματα. Σύμφωνα με τη θεωρία μου, αν η δεύτερη θεωρία από μόνη της ικανοποιεί το ερώτημα, ως πιο σύντομη και πιο απλή, προκρίνεται ως πιθανότερη. Η πρώτη θεωρία στηρίζεται σε λογικά επιχειρήματα το καθένα από τα οποία (πέντε στο σύνολο!) είναι εξίσου (αν όχι περισσότερο) συζητήσιμο με το επιχείρημα της δεύτερης ανάγνωσης. Άρα δεχόμαστε τη 2η θεωρία που μας αναγκάζει να κάνουμε λιγότερες αμφισβητούμενες παραδοχές.

Όσο μεγάλωνα γινόμουν όλο και πιο σίγουρος για την ορθότητα και όλο και πιο περήφανος για την επινόηση της θεωρίας μου. Μέχρι που πριν μια βδομάδα διάβασα για μια θεωρία που ονομάζεται "αρχή της οικονομίας". Υποστηρίζει ότι "η λύση εκείνη που οδηγεί τον ερευνητή στην υπόθεση µόνο των αναγκαίων οντολογικών δεσµεύσεων στην εξήγηση φαινοµένων και στην απάντηση καίριων επιστηµονικών ερωτηµάτων (χωρίς απαραίτητα να υποδηλώνεται η απλούστερη λύση), είναι και η προτιµότερη. Η αργοπορία µιας φοιτήτριας σε µια συνάντηση του Ανοικτού Παν/µίου είναι δυνατόν να οφείλεται είτε σε κυκλοφοριακό πρόβληµα είτε σε µια µαγική επίδραση των πλανητών στην ψυχοσύνθεσή της, ωστόσο η δεύτερη εξήγηση υποχρεώνει τον επιστήµονα να δεχθεί επιπλέον την αλήθεια των αστρολογικών προτάσεων, κάτι που δεν είναι αναγκαίο από τα
πράγµατα."

Η αρχή αυτή συλλήφθηκε από τον Γουίλιαμ του Όκκαμ στις αρχές του 14ου αιώνα και έγινε ευρέως γνωστή και ως "ξυράφι του Όκκαμ". Σύμφωνα με τις σημειώσεις μου, "στην εποχή του, ο Occam απενοχοποίησε τους µεταγενέστερους επιστήµονες από τη µη απόλυτη παραδοχή των θρησκευτικών και των αριστοτελικών δογµάτων και τους άνοιξε το δρόµο προς την εµπειρική πραγµατικότητα, επιδιώκοντας την καλύτερη δυνατή περιγραφή της".

Μετά από αυτό, σταμάτησα να νιώθω περήφανος που ξανα-ανακάλυψα μια θεωρία 600 ετών και μάλλον ένιωσα άβολα σκεπτόμενος κατά πόσο μπορεί να είναι σύγχρονη μια μεσαιωνική θεωρία. Αλλά μετά, διαβάζοντας για τις θετικές της επιπτώσεις στην ιστορία της επιστήμης, σκέφτηκα ότι μάλλον αυτοί που την αποφεύγουν αποτελούν ακόμα πιο γηρασμένα μυαλά της ανθρώπινης σκέψης ανήκοντας σε αυτό που κάποιοι ονομάζουν "σκοτεινό μεσαίωνα".

Ναι ή ου;

Σε μια αναπάντεχη κίνηση ο πρωθυπουργός της χώρας μας εξέφρασε την βούλησή του να προχωρήσει σε δημοψήφισμα σχετικό με τη συμφωνία της 26ης Οκτωβρίου. Έχοντας διαβάσει διάφορα σχόλια πάνω στην ηθική και την πολιτική βάση αυτής του της απόφασης έχω να σχολιάσω τα εξής:

- πάρα πολύ άνθρωποι, άνθρωποι που μέχρι τώρα κατηγορούσαν τις επιλογές της κυβέρνησης, κατηγορούν και την απόφαση για δημοψήφισμα. Για ποιο λόγο όμως; τι σημαίνει ότι "το έυρημα του δημοψηφίσματος είναι υποκριτικό" (Μίκης Θεοδωράκης), "το δημοψήφισμα μπορεί να οδηγήσει την χώρα σε πολιτική ανωμαλία και διχασμό" (έξι στελέχη του Εθνικού Συμβουλίου του ΠΑΣΟΚ), ότι «ο πρωθυπουργός στην προσπάθεια του να διασωθεί έβαλε ένα δίλημμα διχαστικό, εκβιαστικό που θέτει σε κίνδυνο το μέλλον μας και τη θέση μας στην Ευρώπη» (Αντώνης Σαμαράς), "η κίνηση της Ελλάδας είναι παράλογη και επικίνδυνη" (Νικολά Σαρκοζί); Όλοι αυτοί είναι άνθρωποι οι οποίοι ξέρουν τη μοναδική λύση και φοβούνται ότι ο ελληνικός λαός δε θα μπορέσει να το καταλάβει;

- Η απάντηση στο παραπάνω ερώτημα είναι "ναι". Όλοι ξέρουν πως ο λαός δεν ξέρει τι του γίνεται. Κανείς όμως δεν είναι έτοιμος να το παραδεχθεί μέσα σε ένα κόσμο που μεγάλωσε με το ιδεώδες της δημοκρατίας. Η δημοκρατία μας είναι το ύψιστο αγαθό, μαθαίναμε στο σχολείο, στη δημοκρατία δεν υπάρχουν αδιέξοδα, και άλλα τέτοια όμορφα. Και όμως, επιλέγουμε 300 ανθρώπους κάθε 4 χρόνια οι οποίοι προφανώς είναι οι καλύτεροι ανάμεσά μας (δε θέλω σχόλια) ώστε να μη χρειάζεται να δαπανούμε χρόνο και φαιά ουσία σε αποφάσεις που συχνά δεν έχουμε τις γνώσεις ή τις απαιτούμενες πληροφορίες για να πάρουμε. Συνεπώς γι' αυτό τους εκλέγουμε. Για να ψάχνουν την καλύτερη απόφαση με νηφαλιότητα.

- Αν βέβαια η καλύτερη απόφαση δεν είναι ξεκάθαρη κάποια στιγμή, τότε είναι λογικό να θέλουν να μας ρωτήσουν το δρόμο που θέλουμε να ακολουθήσουμε. Σε αυτή την περίπτωση πρέπει να μας απαριθμήσουν τα θετικά και τα αρνητικά ενός όχι αλλά και ενός ναι. Σίγουρα υπάρχουν αρκετά και από τα δύο αφού, αν τα πράγματα ήταν ξεκάθαρα, θα έπαιρναν την απόφαση μόνοι τους. Αλλά μόνον σε αυτή την περίπτωση. Δεν δέχομαι να μου θέτεις διλήματα στα οποία από μόνος σου έχεις την απάντηση. Για την ακρίβεια, το δέχομαι, αλλά σε αυτή την περίπτωση θέλω να με ρωτάς για τα πάντα: άμεση δημοκρατία. Αλλιώς είσαι απλά κουτοπόνηρος.

- Σε αυτή την περίπτωση, το είδος του ερωτήματος είναι καθοριστικής σημασίας για την ηθική υπόσταση του ερωτήματος: Αν είμαι επικεφαλής μιας ομάδας παραθεριστών και γνωρίζω πως μπορούμε να φάμε για βραδινό κοτόπουλο ή ψάρι, μπορώ να το θέσω ως ερώτημα στην ομάδα και να επιλέξει η πλειοψηφία. Αν όμως θέλω να φάω ψάρι, μπορώ να τους ρωτήσω αν θέλουν σολωμό ή τσιπούρα. Ή αν θέλω τσιπούρα θα ρωτήσω αν θέλουν να φάμε την τσιπούρα στα κάρβουνα ή ψητή. Ψητή με πατάτες ή με ρύζι. Με πατάτες τηγανιτές ή ψητές. Όλες οι παραπάνω ερωτήσεις είναι δημοψηφίσματα που δίνουν τη δυνατότητα στο λαό να αποφασίσει. Στην πραγματικότητα όμως το μεγαλύτερο μέρος της απόφασης το έχω ήδη λάβει εγώ.

- Ιστορική παρένθεση: ο πρώτος που κατάλαβε την αξία ενός δημοψηφίσματος (για την ακρίβεια: το εφήυρε!) ήταν ο Μεγάλος Ναπολέοντας. Μόλις είχε καταλύσει την πρώτη δημοκρατία της ιστορίας και συνειδητοποίησε πως τον λαό πρέπει να τον ρωτάς. Ερωτήματα αβλαβή ή από αυτά που ξέρεις την απάντηση.

- Αλλά για να γυρίσουμε στους παραθεριστές: Και τι γίνεται με αυτόν που έχει αλεργία στο ψάρι; ποιος εγγυάται το δικαίωμά του να φάει βραδινό; Το δημοψήφισμα μοιάζει με δημοκρατική διαδικασία και ίσως είναι, στο μέτρο που τα σημερινά πολιτεύματα είναι δημοκρατικά.

- Και τι πρέπει να γίνει; πρέπει η κυβέρνηση να καταθέσει στους πολίτες ένα κείμενο στο οποίο θα αποφαίνεται για τα θετικά και τα αρνητικά και του "ναι" και του "όχι". Πρέπει οι πολιτικοί να παραδεχθούν πως μας θεωρούν πρόβατα και για αυτό κάθε δημοψήφισμα είναι εκ του πονηρού. Πρέπει, τέλος, οι πολίτες να σταθούμε στα πόδια μας και να σταματήσουμε να γκρινιάζουμε σε κάθε απόφαση. Ο δρόμος προς την πραγματική (άμεση) δημοκρατία απαιτεί θυσίες.

Κοπλιμέντο

Το καλύτερο κοπλιμέντο που μου έχουν κάνει ποτέ:

Είμαι στο μαγαζί της Μάρης, πλάτη στην πόρτα και σιγοτραγουδώ στη μικρή μου Φοίβη το "Έλα πάρε μου τη λύπη" του Χατζιδάκη. Μετά από λίγο γυρίζω προς την πόρτα όπου στέκεται μια κυρία έκπληκτη και με ρωτάει:

Εσείς τραγουδούσατε; Νόμιζα πως ήταν το ραδιόφωνο!!!

Κρίσεις

"Όσοι από εμάς ζήσαμε στα χρόνια της Μεγάλης Ύφεσης (σ.σ. δεκαετία του '30), είναι αδύνατο ακόμα να καταλάβουμε πως οι ορθοδοξίες της καθαρόαιμης ελεύθερης αγοράς, που τότε είχαν σαφέστατα χάσει κάθε ίχνος αξιοπιστίας, για μια ακόμη φορά έφτασαν να κυριαρχούν σε μια περίοδο παγκόσμιας ύφεσης στα τέλη της δεκαετίας του '80 και του '90. Αλλά για μια ακόμη φορά στάθηκαν ανίκανες να την κατανοήσουν ή να την αντιμετωπίσουν. Και όμως, αυτό το περίεργο φαινόμενο θα πρέπει να μας υπενθυμίσει τα μείζονα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της ιστορίας που παραδειγματίζει: την απίστευτη βραχύτητα της μνήμης και των θεωρητικών οικονομολόγων και όσων εφαρμόζουν τις θεωρίες αυτές. Μας δείχνει επίσης ανάγλυφα τη ζωτική ανάγκη της κοινωνίας για ιστορικούς που κατ' επάγγελμα θα πρέπει να θυμίζουν στους συμπολίτες τους αυτά που λησμονούν."
Eric Hobsbawm, H εποχή των άκρων

Η νέα γαλλική επανάσταση

Διαβάζοντας πρόσφατα για τις μεταρυθμίσεις της γαλλικής επανάστασης δεν μπόρεσα να μη εντυπωσιαστώ με την - ομολογουμένως επιφανειακή - σχέση τους με το σήμερα. Να σημειωθεί πως το 1787 το δημόσιο χρέος απορροφούσε το ήμισυ και πλέον των κρατικών εσόδων.

- Κατά τη γαλλική επανάσταση του 1789 λοιπόν, καταργήθηκαν τα διόδια!
- Καταργήθηκαν οι έμμεσοι φόροι και θεσπίστηκε καθολική φορολογία.
- Διακηρύχθηκε ο διαχωρισμός της δικαστικής από τις άλλες δύο εξουσίες (νομοθετική και εκτελεστική).
- Εθνικοποιήθηκε η εκκλησιαστική περιουσία αλλά το κράτος ανέλαβε τη μισθοδοσία των κληρικών.
- Άνοιξαν τα κλειστά επαγγέλματα (δηλαδή καταργήθηκαν οι συντεχνίες) και διακηρύχθηκε πως κάθε πολίτης είναι ελεύθερος να επιλέξει το επάγγελμά του.
- Άλλαξε ο διοικητικός χάρτης της χώρας. Μικρότεροι νομοί συνενώθηκαν για να αποτελέσουν μεγαλύτερους. Επικεφαλής των νομών, επαρχιών και κοινοτήτων ήταν εκλεγμένα συμβούλια (δηλ. Καλλικράτης).
- Απαγορεύθηκαν τα βασανιστήρια.
- Η κοινωνία (κατά το σύνταγμα του 1793) έχει υποχρέωση να συντρέχει οικονομικά τους φτωχούς και να εξασφαλίζει εργασία στους ανέργους.

Θέματα του 18ου αιώνα, επίκαιρα και σήμερα (cliché).